Don Quijote Yazarı Lin Shu
-
Don Quijote Yazarı Lin Shu
Don Quijote Yazarı Lin Shu*
Makale Yazarı: Mikaël Gómez Guthart
Fransızcadan Çeviren: Nihan Özyıldırım
*Bu makale, ROMAN KAHRAMANLARI Ekim/Aralık 2017 32. sayıda yayımlanmıştır.
“Çin, hiç kimsenin cezasını çekmeksizin ulaşamayacağı şu müstesna ifşa edicilerden biridir: kendi mahrem hülyalarını teşhir etmeksizin onu işlemesini bilen yazar pek nadirdir; bu anlamda Çin’den söz eden kendinden söz eder.”
Simon LeysLin Shu ismi, hiç şüphe yok ki size tamamen yabancı gelecektir. Fakat bu ismin çok uzun zamandır bütün edebiyat tarihi el kitaplarında yer alıyor olması gerekirdi. Çin İmparatorluğu’nda hüküm süren son hanedan olan Qing hanedanından çıkmış, Çin’in güneydoğusundaki Fujian bölgesinin yerlisi, kendi kendini yetiştirmiş bu büyük mütebahhir; ressam, hattat, romancı, hikayeci, şair, deneme yazarı ve tercümandı. Aslında, 19. yüzyıl sonlarından itibaren, kütüphaneleri tercümeden yoksun denebilecek Çin’de ilk edebi tercümelerin yaratıcısıydı da; Çin geleneği yüzyıllardır eski Çince metinlerin yorumundan oluşuyordu, dışarıdan gelen bir şey yoktu. Lin Shu bu şekilde, Çinli okurların, işin başında esas olarak İngiltere’den, daha sonra Fransa’dan, ABD’den, İsveç’ten ve Almanya’dan gelen son derece egzotik eserleri ve yazarları tanımalarına büyük oranda katkıda bulunmuştur; oysa Lin Shu, hiçbir yabancı dili ne konuşabiliyor ne okuyabiliyordu. Öncelikle, kaynak dile en azından teoride hâkim ve metni çok fazla uyumsuzluk olmaksızın sözlü olarak Mandarin’e aktarabilecek bir asistan-tercümana bu metinleri yüksek sesle okutuyor; mahir şârihlerinin -bunların sayısı azdı, doğru- sözlerine göre, eserin hepsini, mümkün olduğunca bölümlemelere sadık kalmaya çalışarak klasik Mandarin dilinde yeniden yazıyordu. Yani anlatının olay örgüsüne, melodisine, ritmine ya da üslubuna öncelik veriyordu. Bu konuda yetkisi kendinden menkul olan Lin Shu, bu tuhaf, herhangi bir dili başkasının gözleriyle okuyabilme yetisinin tadını çıkarıyordu.
Lin Shu, art arda on dokuz asistanın yardımıyla, içlerinde Balzac, Shakespeare, baba ve oğul Dumas, Tolstoy, Dickens, Goethe, Stevenson, Ibsen, Montesquieu, Hugo, Çehov ve Loti’nin de bulunduğu, batı edebiyatının yaklaşık iki yüz klasiğini tercüme etti ya da daha doğrusu yeniden yazdı. Hatta bu uyarlamaların bazıları 20. yüzyılın başında Çin’de gerçek anlamda bestseller oldu; bu vesileyle Parisli Kamelyalı Kadının Yadigârı şeklinde yeniden adlandırılan Kamelyalı Kadın bunlardan biriydi. İşin daha büyüleyici ve esrarengiz tarafıysa, Lin Shu’nun elli kadar yayınlanmamış tercümesinin yazarlarının, hatta kaynak dillerinin bugüne kadar hiçbir şekilde belirlenememiş olması. Bu kayıp elyazmalarında hiç bilmediğimiz şaheserler saklı.
Kitaplar sınırları aşmak ve beklenmedikleri yere ulaşmak için kestirmeler ve başka çatallanan yollar izlerler. Edebiyatın, hatta yazının tarihi böyle örneklerle doludur. Knut Hamsun, Romain Rolland, Gabriele d’Annunzio’yu Yiddişe tercüme eden genç Isaac Bashevis Singer, görünüşe bakılırsa tek kelime Norveççe, Fransızca ya da İtalyanca bilmiyordu; savaş öncesi Polonyası’nda ortalıkta dolaşan Almanca tercümelerden yola çıkarak bunları yapmıştı. Witold Gombrowicz ise bir başka meşhur örnektir; kendi Ferdydurke’sini tek kelime Lehçe duymamış iki Kübalı yazarın, Virgilio Piñera ile Humberto Rodríguez Tomeu’nun yardımıyla İspanyolca olarak yeniden yazmış; sonra bu versiyonu Buenos Aires’teki Alliance Française’in bir hocasının yardımıyla bu kez Fransızcaya çevirmiş, bu da Ferdydurke’nin 1958’de Maurice Nadeau tarafından yayınlanan Fransızcadaki ilk edisyonu olmuştur.
1921 yılında #LinShu, 1885 tarihli İngilizce bir tercümesi üzerinden Don Quijote’yi ele almaya karar verir. Üniversite eğitiminin bir kısmına İngiltere’de devam etmiş olan asistanı Chen Jialin, daha önce çok kez denenmiş bir teknikle bu kitabın okumasını yapabilecek yetkinlikte görünmektedir. Bununla birlikte, yayınlanmamış diyalog eklentileriyle dolu olmakla kalmayıp, aynı zamanda meşhur proloğu dahil, birçok bölümünün de budanmış olduğu kısmi bir versiyon çıkar ortaya: Miguel de Cervantes’in şaheserinin birinci bölümüne tekabül eden toplam 285 sayfa; bu da Jorge Luis Borges’e göre Don Quijote’nin birinci kitabını yeniden yazma tutkusuyla dolu Pierre Menard diye birinin gizli girişimini hatırlatmıyor değildir.
Çılgın Şövalyenin Biyografisi (ya da yeniden çevirilerine göre Meczup Şövalyenin Hayatı), Çin kitap endüstrisinin güçlü bir merkezi olan, yayınevleri, matbaaları, edebiyat kahveleriyle Doğu’nun Parisi diye adlandırılan Şangay’da, 1922’de yayımlanır. Ancak bir hastalıktan mustarip olan Lin Shu iki yıl sonra ölür ve arkasında bir yarım-Quijote bırakıp gider.
Şunu hatırlatmakta fayda var; La Manchalı Don Quijote, şövalye romanlarına düşkün, yaşlı ve hasta bir adamın maceralarını anlatır tam olarak, söz konusu romanlar da Cervantes’in kurnazca bir Müslüman tarihçiye atfettiği Arapça bir metnin tercümesidir. Düzmece tercüman hilesi, 14. yüzyıldan itibaren, yazarların sıklıkla metinlerinin aslında Toscancadan, Tatarcadan, Florentinodan, Yunancadan, Macarcadan, hatta belirlenemeyen dillerden tercüme olduğunu iddia ettikleri şövalye edebiyatında yinelenen bir oyundur. Edebiyatın modern çağı da 1605’te, yine tercüme olan, kahramanı da roman okuru olan bir eserle açılacaktır. Halka pek hoş tamamlanmıştır.
Bir yeniden yazım olarak tercüme, ne kadar sadık olursa olsun asla orijinal esere denk değildir. José Ortega y Gasset bu konuda, en iyi ihtimalle orijinal esere giden bir yol’un söz konusu olabileceğini not eder. Maharetli Lin Shu’nun, sadık yardımcısı Chen Jialin eşliğindeki inanılması zor, romanesk macerası, bunu yalanlamak şöyle dursun, aksine bu tespitin şaşırtıcı bir temsilidir.
-
0 Replies
Sorry, there were no replies found.