ADALET ERDEMLE SAĞLANIR: İNCE MEMED’İN SOYLU HALLERİ
-
ADALET ERDEMLE SAĞLANIR: İNCE MEMED’İN SOYLU HALLERİ
ADALET ERDEMLE SAĞLANIR: İNCE MEMED’İN SOYLU HALLERİ*
Makale Yazarı: Kaya Tokmakçıoğlu
*Bu makale ROMAN KAHRAMANLARI Nisan/Haziran 2011 6. Sayıda yayımlanmıştır.
Ani siyasal değişimlerin köylüler üzerindeki etkisi, sosyal bilimcilerden çok romancılar tarafından kâğıda dökülmüştür. 20. yüzyılda eşitsiz gelişmeden muzdarip çevre ülkelerin edebiyatlarında siyasal romanların birçoğunda bu konunun ele alındığı söylenebilir. Örneğin Chinua Achebe’nin “Ruhum Yeniden Doğacak” romanındaki Okonkwo’nun trajedisi, Mariano Azuela’nın Meksika Devrimi’ni anlattığı ve Latin Amerika’daki sarsıntılı siyasal süreçlerin köylülük üzerindeki etkisini çok iyi betimleyen “Aşağıdakiler” (Los de Abajo) adlı romanı, Jorge Amado’nun Brezilya’nın kakao kırsalını anlattığı trajikomik romanları, Ciro Alegria’nın kırsal Peru’dan portreleri sahnelediği “Dünya, Geniş ve Yabancıdır”ı (El Mundo es Ancho y Ajeno) ve Márquez’in Kolombiya kırsalını anlattığı “fier Saati” ilk akla gelenleri oluşturuyor. Benzer şekilde Yaşar Kemal’in romanlarının çoğunun geçtiği ve eleştirmen tarafından William Faulkner’in Yoknapatawpha ve Márquez’in Macondo Kasabası ile karşı- laştırılan Çukurova’sı da siyasal değişimlerin köylülük üzerindeki etkilerini benzer şekilde yansıtan bir bölgedir.
Doğduğu ve büyüdüğü Güneydoğu Anadolu toprağını temel alan klasiği #İnceMemed (1955-1989) değişen dünyaya uyum sağlamaya çalışan köylülerin ve göçebelerin mücadelesine odaklanır. Destansı bir anlatımla (neredeyse efsanevi bir kipte), halk hikâyeleri ve Anadolu ozanları geleneğinden gelen karakter ve konusuyla (bununla birlikte Tolstoy’u hatırlatan somut detay ve toplumsal ilişkilerle) Yaşar Kemal köy yaşamının; makineleşme, piyasa ekonomisi ve kırsalın toptan dönüşümüyle birlikte derinlikli bir parçalanmasını betimler. İnce Memed, geçtiğimiz yüzyılda Türkiye’nin çok etnikli, dilli ve tek bir kimliği olmayan bir imparatorluktan; modern, tam anlamıyla birlik oluşturamamış bir ulus devlete dönüşümünün de romanıdır.
Kemal’de Çukurova’nın süregelen eşkıya geleneğiyle birlikte kültürel birikimin sayısız katmanları da kaybolmamıştır. İnce Memed’de Antik Çağ, Hıristiyanlığın doğuşu, Osmanlı dönemi ve sonrası Çukurova’dan (ya da Homeros’un adlandırdığı gibi Kilikya’dan) geçen uygarlıklar ve tarihi kişilikler sık sık dile getirilir. Romanın konusu aslında Yaşar Kemal’in çocukken dinlediği sözlü hikâye geleneğinin modern bir yeniden anlatımıdır. Anadolu köy hayatının dar görüşlülüğü ve kendine yetmezliği, mülkiyet ilişkilerinden ve büyük ölçekli ticari tarımdan kaynaklanan köyün maddi ve yaşayanlarının psikolojik dönüşümü, ağaların açgözlülüğü İnce Memed’in etrafında gelişen olay örgülerinden bazılarını oluşturur.
#YaşarKemal, İnce Memed’i oluştururken çok yönlü bir tip çizmiştir denebilir. İnce Memed, sosyal sorunları algılayıp bu sorunları çözüme ulaştırabilmek için her türlü fedakârlığı yapabilecek kadar gerçekçi, sevdiği kız uğruna ölümü göze alabilecek kadar masalsı ve romantik, insanların gözünde olağanüstü bir kahramanın vasıflarına sahip olabilecek kadar destansı, kahramanlığı ve yardımseverliğinden dolayı ermiş bir kişi olarak anılabilecek kadar efsanevi, çok yönlü bir kişiliktir.
BİRİNCİ CİLT
Dörtlemenin ilk cildinde İnce Memed, annesiyle beraber Değirmenoluk köyünde yaşayan bir çocuktur. Yetim olan Memed’le annesi geçimlerini sağlamaya çalışmakta ve bunun için tarla sürmektedirler. Başlarında, Dikenlidüzü’ndeki beş köyün ağası olan Abdi Ağa gibi bir dertleri vardır. Eziyetleri karşısında eli kolu bağlı olan Memed romanın başında kendi köyünden kaçmıştır. Arkadaşı Dursun’dan duyduğu ve kendi köylerine benzemeyen “o köy”ü aramaya çıkmıştır. Yaşar Kemal, aranan o köyde simgesel olarak tarlalardaki ürüne zarar verecek çakırdikenini de yetiştirmez. Çünkü halkı sömüren ağaların doğadaki yansıması olarak da adlandırılabilen çakırdikeni toprağı verimsizleştirir.Bir gün İnce Memed’in köyüne geri döndüğünü öğrenen Abdi Ağa oldukça sinirlenir ama Memed’e şiddet uygulamaz. Bununla birlikte günlerce anasıyla tarlada çalışan Memed, Abdi Ağa’nın gelip kendi hakkını gasp edeceğini bildiğinden harman işi bitince buğdayı eve taşımaz. Buna rağmen Abdi Ağa karşılarına çıkar ve her zamanki adaletsizliğiyle buğdayı pay eder. Yakacak odun ve yiyecek yemek bulamayan Memed ile anası çok zor bir kış geçirirler. Sahip oldukları tek ineği Ağa’ya buğday karşılığında verdikleri için köylünün zaman zaman yaptıkları yardımlara muhtaç olurlar.
Köyde İnce Memed’in Hatçe adında sevdiği bir kız vardır. Fakat küçüklüğünden beri evlenmeyi düşündüğü Hatçe, Abdi Ağa’nın zoruyla yeğeni Veli ile nişanlanır. Bunun üzerine İnce Memed, bu duruma razı olmayan Hatçe’yi kaçırır. Memed’in “kaderi”ni belirleyen olaylar da bununla birlikte gelişir. Topal Ali’ye iz sürdüren Abdi Ağa onların izini bulur ve çıkan çatışmada ağanın yeğeni Veli ölür, Ağa ise yaralanır. İnce Memed artık dağa çıkmak zorundadır. Eşkıyalığa doğru sürüklenen Memed, Hatçe’ye köye dönmesini, sonra geri gelip onu alacağını söyler.
Kanun kaçağı hayatı yaşamaya başlayan Memed bir süre dağlarda saklandıktan sonra, anasının ağa tarafından öldürüldüğünü, Hatçe’nin de bir iftira sonucu hapse atıldığını öğrenir. Haksızlığa uğradığının bilinciyle ve ağaya olan kiniyle intikam yemini eden Memed, Abdi Ağa’yı öldürmek için dağlar ve köy arasında mekik dokur. Yaşar Kemal, bu noktadan itibaren Memed’in davasını kişisel nedenlerden toplumsala doğru kaydırmaya başlar.
İnce Memed dağlarda jandarmayla çarpışıp, köylerde gizlenirken köy halkı ona yardım eder. Köylüler ölmek pahasına da olsa Memed’i jandarmaya teslim etmezler, gerektiğinde onu evlerinde gizlerler. Abdi Ağa’yı öldürmek için gizlendiği evi bulup ateşe veren Memed, bir kadının Abdi Ağa’yı yatakların arasına sarıp evden çıkardığını öğrenir.
İlerleyen bölümlerde karısı Hatçe ve arkadaşı Iraz’ı hapishaneden kaçıran Memed, Hatçe’nin dağda yaptığı doğum sırasında ölmesiyle kahrolur. Oğlunu ise Iraz büyütecektir. Bununla birlikte gönülsüz eşkıyalık yapmaya devam eden ve af çıktığında bundan faydalanmak isteyen Memed, Hürü Ana’nın telkinleriyle Abdi Ağa’yı kasabada bulup öldürür. Böylece düze çıkması başka bahara kalır. Bu olayla birlikte birinci cildin sonunda Memed, kayıplara karışır.
İKİNCİ CİLT
Abdi Ağa’yı öldürdükten sonra Alidağı’na doğru yürüyerek ortadan kaybolan Memed, yaklaşık dört yıl #Çukurova ve Toroslar’dan ayrı kaldıktan sonra geri dönmeye karar verir ve ikinci ciltte karşımıza üçüncü şahıs olarak, Anavarza Ovası’ndaki bir Karaçalılık’ta çıkar. Üçüncü şahsın Memed olduğunun ortaya çıkmasıyla birlikte okurun merakı giderilerek olay örgüsüne geçilir. Memed’de hem yıllardır kaçak hayatı yaşamanın vermiş olduğu bir yorgunluk, hem de doğup büyüdüğü Değirmenoluk köyüne özlem vardır. Bir an önce köyüne gidip dostlarıyla ve yakınlarıyla hasret gidermek ister. Abdi Ağa’yı ortadan kaldırdıktan sonra köylünün bütün sorunlarının bittiğini, refah ve mutluluk içinde olduğunu düşünerek Koca Osman’ın evinden ayrılıp köyüne gider. Köye gittiğinde hiçbir şeyin düşündüğü gibi gelişmediğini ise Hürü Ana’dan öğrenir. Abdi Ağa ölümünden sonra ağanın kardeşi Kel Hamza, köye gelerek her şeye el koymuş ve köylünün elindeki her şeyi almıştır. Üstelik köylü, başına gelen her şeyden Memed’i sorumlu tutmakta, Abdi Ağa’yı öldürdükten sonra kahraman ilan edip efsaneleştirdiği Memed’e beddualar yağdırmaktadır. Köylü, Abdi Ağa’yı mum ile arar duruma gelmiş, birçok kişi ya açlıktan ölmüş ya da hastalanmıştır. “Abdi Ağa ölmeseydi başımıza bunlar gelmezdi” düşüncesiyle bütün sorumluluğu ağayı öldüren Memed’e yükleyen Değirmenoluklular, Memed’in köye geldiğini öğrendiklerinde jandarmayla işbirliği yaparak Memed’i yakalamaya çalışırlar. Köylünün olumsuz tepkisiyle karşılaşan ve Abdi Ağa’nın yerine başka birinin geldiğini öğrenen Memed’in ağalığın ortadan kalkması konusundaki inancı sarsılır ve bu konuyu sürekli sorgulamaya başlar. Yaşar Kemal, Memed’e ağalığa ve haksızlığa karşı verilen mücadelenin yersiz, hatta boşuna olduğunu düşündürtür.Dikkat edilmesi gereken başka bir nokta ise Memed’in ikinci ciltte eşkıya kimliğini bırakmış olmasıdır. Kaçak olarak geçirdiği yıllarda ya çobanlık yaparak geçimini sağlamış ya da gittiği yerlerde kimliğinin açığa çıkması üzerine fazla barınamamıştır. Bu zaman diliminde kimsenin önünü kesmemiş, kimseyle çatışmamış, dağlarda vakit geçirmemiş, sürekli yerleşim yerlerinde kalmıştır. Çukurova’ya geldikten sonra da kendisini savunmak dışında romanın sonuna kadar hiçbir kanun dışı harekette bulunmamış, zamanını bostanda düşünerek geçirmiştir. Bu bağlamda İnce Memed’in genel eşkıya kavramını temsil etmeyen, geleneksel ve yazınsal bir figür; ezilen, haksızlığa uğrayan halk tarafından yaratılan kurtarıcı ya da teselli kaynağı bir tip olduğu söylenebilir.
Memed, içinde yaşadığı toplum için birleştirici bir unsurdur ve istemeyerek de olsa bir önder statüsü kazanmıştır. Çukurova’ya geldiği duyulur duyulmaz hakkında efsaneler çıkmış, türküler yakılmış, insanlar onu görmek için Vayvay köyüne akın etmişlerdir. Köylüler, jandarmaların her türlü işkencesine rağmen Memed’in yerini söylememiş, Ali Safa Bey’in baskısından bunalarak köylerini terk edenler bile geri dönmüş, bazı gençler Memed’den cesaret alarak Ali Safa Bey’in harmanlarını tutuşturmuş, atlarını çalmıştır. Yaşadığı toplumun zorlamasıyla kendini bunu yapmakla yükümlü hisseden Memed, hem iç hesaplaşmasının sonucunda hem de toplumun beklentileri doğrultusunda harekete geçerek Kel Hamza’yı ve Ali Safa Bey’i öldürüp tekrar ortadan kaybolur.
ÜÇÜNCÜ CİLT
3. ciltte İnce Memed yaralanmıştır. Köylü ise sadece ağalardan değil, bürokratlardan da çekmektedir. Memed; eşraf, ağalar ve köylüler etrafında gelişen olay örgüsünde çok fazla ön plana çıkmaz. Buna rağmen köylüler tarafından unutulmayan Memed, halkın gözünde daha da yüksek mertebelere gelir. Yaşar Kemal, cildin 22. sayfasında vurulan ve 271. sayfada ikinci defa, fakat yaralı olarak karşımıza çıkan Memed’i, bu süre içinde işlenen olay örgüsüne dâhil etmez ve gerilimi artırmak amacıyla Memed hakkında herhangi bir bilgi vermeyerek okuru merakta bırakır. Anacık Sultan’ın tedavisiyle iyileşen Memed, romanın 382. sayfasında anlatıya dâhil olur. İyice abartılı bir üne kavuşmuştur. Herkes onun ermiş ve tılsımlı olduğuna inanmıştır. Hatta ona kurşun geçmediğini düşünürler. Bu noktada Yaşar Kemal, Anadolu’nun Antik Yunan’la olan bağını okura hissettirir. Halk, kurşun geçmemesi için Anacık Sultan tarafından tılsımlı bir yüzük ve gömlek verilen Memed’in sadece gözünden öldürülebileceğini söyler ki bu okura Antik Yunan’daki Tepegöz’ü hatırlatmaktadır.İnce Memed ilk ciltte istemeden başladığı eşkıyalığa ikinci ve üçüncü ciltlerde de kendi isteğiyle devam etmez. Eşkıyalık kimliğini bir türlü üzerinden atamayan Memed, ilk ciltte annesinin ve nişanlısının ölümüne neden olan, Dikenlidüzü köylüsüne yapmadığı kötülüğü bırakmayan Abdi Ağa’yı, ikinci ciltte Vayvay köylüsüne zulmeden Ali Safa Bey ve Değirmenoluk köylülerine Abdi Ağa’yı aratan Kel Hamza’yı öldürmek “zorunda” kalır. Görüldüğü gibi toplumsal sorunlar yüzünden sürekli ağalık düzeniyle mücadele eden İnce Memed mecbur adam konumundadır. Yaşar Kemal, romantik bir başkaldırının söz konusu olduğu romanda İnce Memed’e yine romantik bir tip olan mecbur adamı yükler. Bu mecburiyet İnce Memed’in yakasını bir türlü bırakmaz ve onun bu özelliği romanda sürekli işlenir.
Bu ciltte dikkat çeken bir başka başlık da ikinci ciltte Memed’de gördüğümüz ölen ağanın yerine yenisinin geleceği ve bu düzenin böyle sürüp gideceği düşüncesinin değişmesidir. Ezilen halkın ağalardan daha fazla olduğunu düşünen Memed doğal olarak halktan daha çok kahraman çıkacağı kanısındadır. Ona göre bir Memed ölür, yerine başka Memedler gelir.
Cildin sonlarına doğru ağalar ve bürokratlar tarafından azılı bir eşkıya olarak köylüye yansıtılan Memed, işlenen bazı cinayetlerin ve Kertiş Ali Onbaşı’nın sorgulama sırasında öldürdüğü kişilerin katili olarak gösterilir. Bir günah keçisi yapılan Memed, işlenen her suçun faili olarak gösterilmeye başlanır. Bu olumsuz durum, onun gelmiş geçmiş en vahşi eşkıya olarak ün salmasına neden olur. Değişken bir yapıya sahip olan kasabadaki bürokratlar ve zenginler, kendi çıkarları doğrultusunda çok çabuk taraf değiştirebilme özelliğine sahiptirler. Mahmut Ağa’nın Memed’i yakalamasından rahatsız olurlar ve bu sefer de Memed’in suçsuz biri olduğunu savunarak onu aklamaya çalışırlar. Bunun nedeni ise acımasız bir kişi olan Mahmut Ağa’nın, Memed’i yakaladığı için Ankara tarafından ödüllendirilerek kasabadaki zenginlerin ve ağaların başına bela olacağı korkusudur. Böylece İnce Memed ismi, kişilerin amaçları için kullanılan bir meta haline gelir. Öte yandan, halk tarafından Memed hakkında çıkarılan çeşitli efsaneler ona keramet sahibi bir kişi özelliği de yükler. Halkın gözünde Memed sadece haksızlıklara karşı mücadele eden ünlü bir #eşkıya değil aynı zamanda bir ermiştir
DÖRDÜNCÜ CİLT
Dördüncü ve son ciltte olgunlaşmış bir tip olarak karşımıza çıkan İnce Memed, Mahmut Ağa’yı öldürdükten sonra eşkıyalığı bırakarak deniz kenarında bir köye yerleşir. Bahçeli bir ev alıp içini kendi zevkine göre döşeyen Memed, Hürü Ana ve karısı Seyran’ı da yanına alır. Yerleştiği köyün yakınındaki kasabada kısa sürede çevre edinen Memed’in arkadaşları kasabanın ileri gelenlerindendir. Bu arkadaşları arasında Memed’i en çok etkileyen ise öğretmen Zeki Nejad’dır. Bilgili ve dürüst bir İstiklal Savaşı gazisi olan Zeki Nejad kısa sürede fikirlerini Memed’e aşılar. Zeki Nejad’ın Şakir Bey’e karşı mücadelesine katılan Memed okuma yazmayı da kendisinden öğrenir. Bütün bunlara rağmen karakteristik özellikleri değişmeyen Memed hâlâ çekingen, içine kapanık bir kişiliğe sahiptir, hatta öldürdüğü Kuzgun Veli’nin parasını aldığı için bile vicdan azabı duyarak kendine kızan biridir. Toprak sahibi Şakir Bey, bölgede çeltik ekerek insanların sıtmaya yakalanmasına, çocukların ölmesine sebep olmaktadır. İnsan hayatını hiçe sayan kendisi için para kazanmanın sınırı yoktur. Üstelik ona karşı koyduğu için öğretmen Zeki Nejad’ı da vurdurtur. Yolsuzluklara tahammül edemeyecek bir “erdemli eşkıya” olan İnce Memed, olanlara daha fazla katlanamaz ve Şakir Bey’i öldürüp tekrar dağlara çıkar. Diğer ağaların kışkırtmasıyla Memed’i yakalamayı kafasına koyan Arif Saim Bey, birçok köylüye eziyet eder. Bulunması için Anacık Sultan’ı getirttiği bir gün, Onbaşı Kertiş Ali ile Yüzbaşı Faruk’un hakaretleri Anacık Sultan’ın üzüntüsünden ölmesine yol açar. Arif Saim Bey’in yaptıkları Memed’in kulağına gelir. Başkaldırının simgesi haline gelen Memed, romanın sonunda bölgedeki en büyük otorite olan ve yaptığı kötülüklerle adından söz ettiren, hatta ağaların ve beylerin bile düşman olduğu Arif Saim Bey’i öldürerek diğer ciltlerde olduğu gibi ortadan kaybolur.“SOYLU EŞKIYA”
Geleneksel Türk anlatılarında ve dünya edebiyatının başka örneklerinde Memed figürüne yazınsal anlamda benzeyen başka kahramanlardan bahsetmek mümkündür. Örneğin folklorik geleneğimizde yer alan Köroğlu bunların en önemlilerinden biridir. Adaletsizliğe karşı olan Köroğlu cesur ve kibirli bir kahramandır ve İnce Memed’de olduğu gibi yoksullara yardım etme ülküsüyle hareket eder. 15. yüzyılın bu önemli halk şairiyle birlikte daha modern bir anlatı olan Ömer Seyfettin’in “Yalnız Efe” (1910) adlı romanı da bir diğer örnek olarak verilebilir. Bunların dışında kimi eleştirmenler İnce Memed’i Robin Hood, Billy the Kid veya Jesse James’e de benzetmektedir. Memed doğuştan bir asidir. Sahip olduğu vicdan dağlara çıkmasına, bir eşkıyaya dönüşmesine yol açar ve onu köylülerin efsanesi ve umudu durumuna getirir ki adı geçen kahramanlarda da benzer davranış kalıplarından söz etmek mümkündür.E.J. Hobsbawm’ın “Haydutlar” isimli eserinde, köylülerin baskı altında ezildiği, sömürüldüğü kırsal kesimlerde, zalim yöneticilere karşı başkaldırmış ve adalet istemiş haydutlara “soylu eşkıya” denebileceğinden bahseder. Zenginden alıp fakire vermek, haksızlığa uğradığı için dağa çıkmak, yapılan haksızlıkları düzeltmek, sadece kendini savunmak için adam öldürmek, halkın arasına saygın birisi olarak dönmek, kralın düşmanı olmamak, halkı kendisine hayran bırakmak, sadece ihanet sonucu ölmek, yenilgiye uğramamak vb. soylu eşkıya tipinin temel özellikleridir. Toplumsal eşkıyalar devlet tarafından yasadışı, kanun kaçağı olarak görülmelerine karşın, halk tarafından adalet savaşçısı, hayran kalınacak ve örnek alınacak, desteklenecek sıradan köylüler olarak görülürler. Soylu eşkıyaların bu özellikleri ile İnce Memed’in özellikleri tamamen örtüşmektedir. Memed, isteyerek suç işlememiş, onu öldürmek isteyen Abdi Ağa’yı yaralamış, yeğenini de öldürmek zorunda kalmıştır. Deli Durdu’nun Kerimoğlu’na karşı yaptığı acımasızca davranışlara tahammül edemeyen Memed’in tepkisini sert bir şekilde dile getirmesinde olduğu gibi eşkıya olduktan sonra adaletsizliğe dayanamamış ve böyle durumlarda tepkisini ortaya koymuştur. Erdemli bir eşkıya olan Memed, zevk veya kendi çıkarları için adam öldürmez. Örneğin Abdi Ağa’nın köydeki evini bastıklarında Recep Çavuş’un tüm ısrarlarına rağmen ağanın çocuğuna dokunmaz. Ona pusu kuran Kalaycı Osman’ı kendini savunmak için, Abdi Ağa’yı ise köylüyü zulümden kurtarmak ve öcünü almak için öldürür. Bunlarla birlikte İnce Memed, eşkıyaların vazgeçilmez aksesuarlarından biri olan mor fesi başından çıkarıp atarak, yerine yağlık takmayı yeğler. Memed, haydutlar gibi giyinmeyerek kendini diğer eşkıyalardan ayırır ve erdemli eşkıya çizgisini korur.
Koca Ahmet romandaki bir diğer erdemli eşkıya olarak Memed’in 18 yaşındayken kasaba yolunda karşısına çıkar. Koca Ahmet de benzer şekilde isteyerek suç işlememiş, kendisi askerdeyken annesine tecavüz eden adamı öldürmüş ve ondan sonra da eşkıyalık yaptığı 16 yıl boyunca kimseyi öldürmemiş, zenginden alıp fakire dağıtmış, af çıktıktan sonra da köyüne yerleşerek çiftçilik yapmaya başlamıştır. Erdemli eşkıya tipi, Memed’in bilinçaltına Koca Ahmet vasıtasıyla yerleşmiş, onun Sefil Ali’den dinlediği Köroğlu’nun ortaya çıkışı hikâyesiyle de pekişmiştir.
Erdemli eşkıyanın kişisel kaygıları olmadığı gibi iyi olan devletle, imparatorla veya padişahla da herhangi bir sorunu yoktur. Onun kaygıları daha çok toplumsal içerikli sorunlardır ve bu sorunların kaynağı ise ona göre yerel ya da bölgesel güçtür. Söz gelimi, erdemli bir eşkıya olan Köroğlu’nun padişahla herhangi bir sorunu yoktur, onun sorunu yerel bir güç olan beyledir ve aynı şekilde Memed, devlet otoritesine değil, ağalık düzenine karşı baş kaldırmıştır.
EFSANE-GERÇEK, YAZI DİLİ-KONUŞMA DİLİ
İnce Memed’de düş ile gerçek iç içe verilmiştir denebilir. Romanın alışılmış kalıpları; zora düştükçe durmadan efsaneler yaratan, yarattıkları efsanelere sığınan ve bunu bir bastırma mekanizması olarak kullanan insanların yaşamlarının ifade edilmesini kolaylıkla gerçekleştiremez. Sıradan bir yazarın elinde İnce Memed’deki gibi bir olay örgüsü, destanın bilinen şemasının dışına çıkmaz. Buna karşın, Yaşar Kemal gerçekçi ve büyülü biçimler arasında ustaca mekik dokuyarak aralarındaki karşıtlığı ortaya çıkarır. Okur, romanın halk anlatılarını anıştıran bölümlerinde sonsuzluk duygusuyla dinlenirken, çok iyi bir biçimde gözlemlenmiş bir gerçeklik anıyla sarsıcı bir şekilde bölünür. Örneğin Memed’in çarpışırken nasıl “dev bir adam”a dönüştüğünü ve elindeki çam tomruğu nasıl ustalıkla kullanıp tekrar normal hâline döndüğünü anlatırken bu karşıtlıklardan yararlanır Yaşar Kemal. Bu olay örgüleriyle, İnce Memed gibi efsanelerin nasıl yaşanmış deneyimlerin karmaşıklığından ortaya çıktığını betimler. Bir bakımdan efsane Memed, kurtarıcı kahraman Memed ve karakter Memed (orta boylu, çelimsiz) arasındaki fark görünüşte ona inananların yarattığı bir olgudur.Yaşar Kemal’in romanda karşılaştığı temel sorun sadece romanın nasıl destan diline sahip bir biçemde yazılacağı değil, hal-i hazırdaki dilin fakirleşmiş, tutucu ve değişime yakın olmasıdır. Osmanlı döneminde Anadolu, dünyanın geri kalanından oldukça farklı bir yapı arz etmiştir. İmparatorluk içindeki coğrafi merkeziliğine karşın, kültürel olarak dışa itilmiştir. Aynı zamanda zengin sözlü geleneği; Pers, Arap ve 19. yüzyılda Fransız yazılı edebiyatının etkisi altındaki şehirlere zorlukla girebilmiştir. 1920 yılı itibariyle Anadolu’da konuşulan dille ayırt edilemeyen yazılı dil, kabaca %75 aktarma sözcüklerden, geri kalanı ise Türkçe sözcüklerden oluşmaktadır. Yeni cumhuriyette Mustafa Kemal ve benzeri reformcular için bu oran bir sorun olarak görülmektedir. Çok dilli bir imparatorluğun melez bir dili olması uygundur, fakat bir ulus devletin ihtiyacı olan kendi “saf” dilidir. Yenilenmiş bir dil, siyasal bir amaca hizmet edebilir ancak edebiyat için doğallıktan yoksun ve fazlasıyla kısırdır. Bu bağlamda Yaşar Kemal’in yazınsal amaçlarından biri de Çukurova’nın yaşayan, zengin Türkçesi ile şehirlerin yazılı dilini birleştirmektir. Türkçe’nin en önemli şairlerinden Nâzım Hikmet ile birlikte Türkçeye, Twain’in Amerikan İngilizcesine veya Puşkin’in Rusçaya yaptığını gerçekleştirmiştir Yaşar Kemal: Yazılı dile konuşma diliyle nüfuz ederek onu yeniden canlandırmak (Yaşar Kemal Sözlüğü’nün yayımlanmış olması da çabalarının boşa gitmediğinin bir göstergesi olsa gerektir).
SONUÇ
İnce Memed, 30’lu yılların Çukurova’sından ekonomik, toplumsal, siyasal bir kesit verirken; ağalar, beyler ve bürokrasi ittifakının Türk köylüsünün sırtına nasıl çöktüğünün, yaşanılan zulmün ve yoksulluğun destanıdır. Cumhuriyetin rejimini tahkim ettiği bir dönemde Memed’in dağa çıkışı “ihkak-ı hak”ka başvurmak zorunda kalan bir köylünün adaleti arayışının da bir serüvenidir. Okur, dörtlemenin tüm ciltlerinde Anadolu gerçekliğine yakınlaşmanın izlerini takip eder. Yapıtın; yaşamın, insan olmanın ve gerçeğin tüm olanaklı kapılarını açtığı bu süreçte doğa da bir kahraman gibi romana dâhil olur. Yaşar Kemal yaşadığı, gördüğü, soluk aldığı yaşamı yazar ve gerçekliğe yaklaşmak için insan olma ve doğa arasındaki ilişkiye odaklanır. Denebilir ki o, dünyamıza tıpkı bir çocuk gibi ya da bir çocuğun gözleriyle bakmaktadır. Çocuk, gerçek canlıdır; acı çeker, duygulanır, korkar… İnce Memed’de de çocuğun tanıklığı ya da onun bakışı tarihsel olanla yansıtılır. İnsan olmanın ve doğanın gerçekliği de yaşanan çağla, tarihsel ve toplumsal gerçeklikle ilişkilendirilir.
-
0 Replies
Sorry, there were no replies found.